افسانه و شواهد
افسانه در برابر شواهد
دیوار یک روایت دارد و یک پرونده. اینها یکی نیستند — و این صفحه آنها را جدا نگه میدارد.
نامهای افسانهای
دیوار دفاعی گرگان در طول تاریخ با چند نام افسانهای شناخته شده که هر یک آن را به یک شخصیت خاص نسبت میدهند: «سدّ انوشیروان» (به نام خسرو اول، پادشاه ساسانی)، «سدّ پیروز» (به نام پیروز یکم)، و «سدّ اسکندر» — روایتی از دوران اسلامی که ساخت دیوار را به عبور اسکندر مقدونی از «دروازههای خزری» در سال ۳۳۰ پیش از میلاد نسبت میدهد.
اینها روایتهای نامگذاری تاریخیاند، نه یافتههای باستانشناسی. هیچکدام مستقیماً با شواهد میدانی دربارهٔ زمان واقعی ساخت دیوار مطابقت داده نشدهاند.
شواهد علمی
نمونهبرداری زغال از کورههای آجرپزی در مسیر دیوار (در جریان بررسیهای میدانی سال ۲۰۰۵) و تاریخگذاری آنها با روشهای OSL (لومینسانس نوری تحریکشده) و کربن ۱۴، ساخت دیوار را به اواخر سدهٔ پنجم تا اوایل سدهٔ ششم میلادی، یعنی دورهٔ ساسانی، نسبت میدهد. این نتیجهٔ تاریخگذاری کاملاً مستقل از هر یک از روایتهای نامگذاری بالاست.
نتیجهٔ تاریخگذاری، اثبات نمیکند که کدام پادشاه دستور ساخت دیوار را داده است — تنها بازهٔ زمانی ساخت را مشخص میکند. یکی از قلعههای شناساییشده از همین دوره، قلعه خرابه، در نقشهٔ دیوار قابل مشاهده است.
گزارهها، جدا از هم
روایتهای نامگذاری
-
سدّ انوشیروان
دیوار را به خسرو یکم (انوشیروان، پادشاهی ۵۳۱ تا ۵۷۹ میلادی) نسبت میدهد. یک روایت نامگذاری تاریخی است، نه نتیجهٔ کاوش.
-
سدّ پیروز
روایتی دیگر که ساخت دیوار را به پیروز یکم نسبت میدهد؛ باز هم یک سنت نامگذاری.
-
سدّ اسکندر
افسانهای از دوران اسلامی که ساخت دیوار را به عبور اسکندر مقدونی از «دروازههای خزری» در سال ۳۳۰ پیش از میلاد نسبت میدهد — نزدیک به هزار سال پیش از تاریخ واقعی ساخت.
-
«مار سرخ» یک نام است، نه یک توصیف
نامهای «مار سرخ» و «قزلآلان» از رنگ آجرهای پختهٔ دیوار میآیند. اینها نامهای مردمیاند و دربارهٔ سازندهٔ دیوار چیزی نمیگویند.
یافتههای میدانی
-
تاریخگذاری OSL و کربن ۱۴
نمونهبرداری زغال از کورههای آجرپزی در مسیر دیوار (بررسی میدانی ۲۰۰۵) و تاریخگذاری با روشهای OSL و کربن ۱۴، ساخت را به اواخر سدهٔ پنجم تا اوایل سدهٔ ششم میلادی میرساند.
-
دستکم ۱۹۵ کیلومتر
طول دیوار دستکم ۱۹۵ کیلومتر است — طولانیتر از دیوار هادریان و دیوار آنتونین روی هم. عددی اندازهگیریشده، نه روایتشده.
-
شبکهٔ آبرسانی
دستکم پنج کانال آبرسانی، برخی به عمق بیش از پنج متر، با شیب پیوسته در امتداد بیشتر طول دیوار — نشانهٔ یک سامانهٔ مهندسیشده، نه یک دیوار تنها.
-
بیش از ۳۰ قلعه
در مسیر دیوار بیش از ۳۰ قلعه شناسایی شده است؛ برخی منابع این شمار را تا ۳۸ ذکر کردهاند. عدد دقیق هنوز میان منابع اختلافی است.